Artykuł miesiąca

Amonity, amonitowate (Ammonoidea) podgromada wymarłych głowonogów, przeważnie o symetrycznej, płaskospiralnej skorupie. Stanowią ważne skamieniałości przewodnie, pozwalające określić wiek skał osadowych, w których są spotykane. Występują w skałach pochodzenia morskiego z okresu od dewonu do kredy. Przodkami amonitowatych były łodzikowate (baktryty).

Największe znane amonitowate pochodzą z kredy i osiągały 2 m średnicy, jednak większość dorosłych amonitowatych miała kilka - kilkanaście centymetrów średnicy. Muszla amonitowatych zbudowana była z aragonitu i dzieli się na dwie części: dużą, przyujściową komorę mieszkalną oraz fragmokon złożony z szeregu niewielkich komór wypełnionych gazem. Komory te powstawały przez całe życie osobnika, dzięki temu że amonitowaty rosnąc powiększał i dobudowywał od strony ujścia komorę mieszkalną, przesuwając się w kierunku ujścia, a pustą przestrzeń z tyłu oddzielał aragonitową przegrodą od komory mieszkalnej. Komora mieszkalna była połączona z fragmokonem rurkowatą tkanką zwaną syfonem, która przechodziła przez wszystkie komory aż do embrionalnej. W skamieniałościach zachowuje się sfosylizowana osłonka syfonu i jego wypełnienie. W ujściu muszli znajdowały się kalcytowe płytki aptychy i anaptychy pełniące funkcję dolnej szczęki, a u niektórych rodzajów dodatkowo także wieczka zamykającego wejście do muszli. Przegrody międzykomorowe w trakcie ewolucji amonitowatych miały tendencję do coraz większego pofałdowania. Przeważnie wyjaśnia się to zwiększoną odpornością silnie pofałdowanych przegród na naprężenia. Linia kontaktu przegrody z wewnętrzną ścianą muszli jest zwana linią przegrodową lub lobową oraz jej kształt stanowi jeden z podstawowych elementów klasyfikacji amonitowatych, obok kształtu muszli i jej ornamentacji.

Amonitowate były mięsożercami, odżywiającymi się wszystkimi wolno poruszającymi się bezkręgowcami, w tym także innymi amonitowatymi. Żyły wyłącznie w morzach, w większości w wodach otwartych. Przeważnie przyjmuje się, że większość amonitowatych aktywnie, choć niezbyt szybko pływała, nieliczne rodzaje o bardzo wysmukłej muszli posądzane są o zdolność do szybkiego ruchu.

Amonitowate wymarły w czasie wielkiego wymierania na granicy kreda/paleogen w wyniku katastrofalnych zmian środowiska wywołanych przypuszczalnie upadkiem meteorytu. Kilka gatunków żyjących w Europie na początku paleogenu opisano w 2005 roku, były to jednak prawdopodobnie lokalne populacje, które tylko chwilowo zdołały przetrwać katastrofę kredową.

• Archiwum artykułów miesiąca

Grafika miesiąca

szkielet dimetrodona (Museum voor Natuurwetenschappen, Bruksela, Belgia)

• Archiwum grafik miesiąca

Ciekawostki

Czy wiesz, że...

• najstarszym znanym ssakiem był Adelobasileus cromptoni, żyjący w okresie środkowego triasu (ok. 225 mln lat temu) na terenach Ameryki Północnej?
• największą rozpiętość skrzydeł wśród pterozaurów miał Quetzalcoatlus - od 12 do 14 metrów (więcej niż myśliwiec F-16)?
• największym płazem w historii Ziemi był prawdopodobnie prionozuch, osiągający do 9 m długości?
• ryniofity zapoczątkowały wszystkie linie rozwojowe prowadzące do współcześnie żyjących gatunków roślin lądowych?
• Beelzebufo zwany po angielsku "żabą z piekła" mógł polować na młode dinozaury?

Zobacz też...

Portale:

Artykuły ważne dla osób zainteresowanych paleontologią:

genetyka – geologia – ewolucja biologiczna – historia życia na Ziemi – masowe wymieranie – prehistoria – tabela stratygraficzna – wędrówka kontynentów

Paleontologia w siostrzanych projektach

Paleontologia na Wikinews	Paleontologia na Wikicommons	Paleontologia na Wikiwersytecie
Serwis informacyjny	Grafiki	Wspólnota wolnej wiedzy (en)

Inne portale tematyczne na polskiej Wikipedii

Czym są portale? • Lista portali • Wikiprojekty